«Sholg‘om» direktorlar: boshqaning jinoyati uchun o‘z nomi bilan javob berayotganlar

Xalq orasida ularni «sholg‘om» deyishadi. Gap nominal direktor yoki ta’sischi haqida: u arzimas haq evaziga o‘z nomini, pasport ma’lumotlarini, elektron raqamli imzo (ERI) kalitini va imzosini boshqa odamga beradi. Haqiqiy ishni qiladigan «uddaburon» esa hujjatlarda umuman ko‘rinmaydi. Ish ochilganda tergov birinchi navbatda hujjatda imzosi turgan odamni topadi.

Bu tasodifiy holatlar emas. Bosh prokuratura ma’lumotiga ko‘ra, 2019-yilda faoliyat yuritgan naqdlashtirish guruhi taxminan 1 trln so‘mlik aylanmani amalga oshirgan, soxta direktorlikka esa asosan kam ta’minlangan oilalardan bo‘lgan odamlar pul evaziga jalb qilingan, guruh rahbari firmalarni xorijdan boshqargan. 2020-yilda tuman soliq inspeksiyasi boshlig‘i boshqa fuqarolar nomiga ochilgan 22 ta firmani norasmiy boshqarganlikda ayblangani e’lon qilingan. 2025-yilda 82 mlrd so‘mlik QQSni noqonuniy qaytarish ishida gumon qilinuvchilardan 27 ta elektron kalit olib qo‘yilgan.

Sxema qanday ishlaydi

Quyidagi tafsilotlar ochiq manbalarda hali yoritilmagan. Ular advokatlik amaliyotimizdagi kuzatuvlarga asoslanadi va umumlashtirilgan.

Uddaburonlar «sholg‘om» topish va uni o‘zlarini «sota olmaydigan» qilish bo‘yicha alohida usul ishlab chiqqan. Telegram’dagi mardikorlar, ya’ni kunlik ishchilar guruhlarida pulga qiynalgan odamlar qidiriladi va ularga «osonroq va ko‘proq pul topish» taklif qilinadi. Tashkilotchi o‘zini boshqa ism bilan tanishtiradi, muloqot faqat messenjerdagi akkaunt orqali olib boriladi. Ko‘rsatmalar yozma beriladi, hujjatlar esa taksi orqali almashtiriladi: ikki tomon bir-birini ko‘rmaydi.

Sholg‘om nomiga firma ochiladi, bank hisobi, ERI kaliti va bir nechta SIM-karta rasmiylashtiriladi. SIM-kartalardan biri tashkilotchiga o‘tadi va tasdiqlash kodlari unga keladi. Shundan keyin sholg‘om nomidan istalgan ish qilish mumkin: soxta hisobvaraq-fakturalar, QQSni qaytarish, kreditlar, naqdlashtirish. Muammo paydo bo‘lishi bilan akkaunt o‘chiriladi, yozishmalar yo‘q qilinadi va aloqa uziladi.

Ba’zi sholg‘omlar tergovda haqiqiy tashkilotchini aytmaslikka va’da beradi, boshqalari uni osongina aytib beradi. Lekin aytib bergan taqdirda ham tashkilotchining haqiqiy ismi, manzili va telefonini bilmaydi. Uning ko‘rsatuvi faqat o‘chirilgan akkaunt nomiga tayanadi.

Qonun kimni javobgar qiladi

2026-yil 28-oktabr holatiga Jinoyat kodeksida nominal direktorlik yoki ERI kaliti, SIM-karta, bank kartasini boshqaga berish uchun alohida modda yo‘q. Nominal shaxs ham, tashkilotchi ham umumiy normalar bo‘yicha javob beradi.

Asosiy norma JKning 179-moddasi. 2026-yil 19-iyuldan O‘RQ-1131 bilan yangi tahrirda bayon etilgan: tadbirkorlik faoliyatini amalga oshirish maqsadini ko‘zlamasdan ssuda, kredit olish, foydani soliqdan ozod qilish yoki boshqacha mulkiy manfaat ko‘rish maqsadida tadbirkorlik subyektini tashkil etish. Jazo 100–200 BHM jarimadan 3 yilgacha ozodlikdan mahrum qilishgacha. Firma orqali qilingan jinoyatlar uchun esa JKning 184 (soliqlarni to‘lashdan bo‘yin tovlash), 168 (firibgarlik), 228 (hujjatlarni qalbakilashtirish) va 243-moddalari (jinoiy daromadlarni legallashtirish) qo‘llaniladi.

ERI masalasida qonun nominalga og‘ir. «Elektron raqamli imzo to‘g‘risida»gi O‘RQ-793-son Qonunga ko‘ra tasdiqlangan ERI qo‘lyozma imzoga, yuridik shaxsning ERIsi esa muhrga tenglashtiriladi (4-modda). Kalit egasi uni himoya qilish uchun barcha mumkin bo‘lgan choralarni ko‘rishi va boshqalar foydalanayotganini bilsa, sertifikatni bergan ro‘yxatga olish markaziga darhol xabar berishi shart (27-modda). Kalitni bila turib bergan shaxs JKning 28-moddasi bo‘yicha yordamchi hisoblanishi, hujjatlarni o‘zi imzolagan bo‘lsa, birgalikda ijrochi bo‘lishi mumkin.

Tashkilotchini javobgarlikka tortish uchun vositalar ham bor. JKning 28-moddasiga ko‘ra jinoyatni javobgarlikka tortilmaydigan shaxslardan foydalanib sodir etgan shaxs ijrochi hisoblanadi. Oliy sud Plenumining 2013-yil 31-maydagi 08-son qaroriga ko‘ra rahbar vazifasini amalda bajargan xodimlar ham soliq jinoyati uchun javobgar bo‘lishi mumkin, bo‘yin tovlashga rahbarlik qilgan shaxs esa tashkilotchi sifatida javob beradi (10–11-bandlar). Boshqa shaxsning ERIsi orqali onlayn kredit olish esa firibgarlik deb baholanadi (Plenumning 2023-yil 23-iyundagi 17-son qarori, 9-band).

Muammo qonunda emas, isbotda. Barcha imzolar sholg‘omniki, tashkilotchining izlari esa o‘chirilgan. Natijada eng oson topiladigan odam javobgarlikka tortiladi. Kambag‘al nominal uchun yengillik ham amalda yopiq: masalan, JKning 184-moddasi bo‘yicha birinchi marta jinoyat qilgan shaxs soliq, penya va jarimalar to‘liq to‘langandagina ozod qilinadi.

Nimani o‘zgartirish kerak

«Axborot texnologiyalaridan foydalanib sodir etiladigan huquqbuzarliklarga qarshi kurashish to‘g‘risida»gi qonun 2026-yil 22-iyulda Qonunchilik palatasida qabul qilinib, Senatga yuborilgan. Matbuot xabarlariga ko‘ra, unda shaxsiy akkaunt yoki SIM-kartani g‘arazli maqsadda boshqaga berish uchun ma’muriy javobgarlik nazarda tutilgan. 28-oktabr holatiga qonun imzolangani va yakuniy matni e’lon qilingani haqida ma’lumot topilmadi.

Faqat jazoni kuchaytirish yetarli emas. Fikrimizcha, ikki narsa kerak. Birinchisi, birinchi marta jinoyat qilgan va tashkilotchini fosh etishga faol yordam bergan nominal uchun javobgarlikdan ozod qilish asosi. Rossiya Jinoyat kodeksining 173.1-moddasiga 2-izohda shunga yaqin qoida bor: u birinchi marta jinoyat qilgan va jinoyatni ochishga faol yordam bergan nominalni soxta shaxslar orqali ro‘yxatdan o‘tkazish uchun javobgarlikdan ozod qiladi. Sholg‘om uddaburonni «sotishdan» manfaatdor bo‘lmas ekan, tashkilotchi himoyalangan bo‘lib qolaveradi. Ikkinchisi, ro‘yxatdan o‘tkazishda nazorat. FATF 24-tavsiyasi (2022) nominal direktorlarni oshkor qilish yoki cheklashni talab qiladi, Buyuk Britaniyada 2025-yil 18-noyabrdan direktorlar shaxsini majburiy tekshirish joriy etilgan. Bizda bitta shaxs ko‘p firmada direktor yoki ta’sischi bo‘lsa, avtomatik ogohlantirish borligi bizga ma’lum emas, benefitsiarlar reyestri to‘g‘risidagi qonun loyihasi esa 2024-yil o‘rtasida ham qabul qilinmagan edi.

Amaliy qadamlar

1. ERI kalitingiz, pasport ma’lumotlaringiz va SIM-kartangizni hech kimga bermang: ERI bilan qo‘yilgan imzo qonun bo‘yicha qo‘lyozma imzoga teng.
2. Nomingizga firma ochilgani yoki ERI ishlatilganini bilsangiz, darhol sertifikatni bekor qildiring va huquqni muhofaza qiluvchi organga yozma ariza bering. Kechikish sizning holatingizni og‘irlashtiradi.
3. Agar allaqachon nominal bo‘lib qolgan bo‘lsangiz, tashkilotchi bilan bog‘liq har qanday izni saqlang: yozishmalar skrinshoti, telefon raqamlari, to‘lov cheklari, taksi buyurtmalari. Bular sizning qasdingiz yo‘qligini yoki rolingiz kichikligini ko‘rsatadigan asosiy dalil.
4. Tergovga chaqirilsangiz, tushuntirish berishdan oldin advokat bilan maslahatlashing: birinchi ko‘rsatuv ko‘pincha ishning taqdirini hal qiladi.
5. Kontragentni tekshirishda xavf belgilariga e’tibor bering: direktori bir vaqtda bir nechta firmada qayd etilgan, xodimi yo‘q, ommaviy manzilda ro‘yxatdan o‘tgan, yaqinda tashkil etilgan va katta aylanmaga ega kompaniya.

Sholg‘om sxemasi qonundagi bo‘shliqdan emas, isbotlash qiyinligidan foydalanadi. Tashkilotchini fosh etish nominal uchun foydali bo‘lmaguncha va ro‘yxatdan o‘tkazishda bunday shaxslar aniqlanmaguncha, jinoyat uchun bir odam o‘tiradi, uni sodir etgan esa boshqasi bo‘ladi.

Manbalar

• O‘zbekiston Respublikasining Jinoyat kodeksi, 28, 168, 179, 184, 228, 243-moddalar — lex.uz
• O‘RQ-1131-son Qonun (17.04.2026), 179-moddaning yangi tahriri — lex.uz
• O‘RQ-793-son «Elektron raqamli imzo to‘g‘risida»gi Qonun (12.10.2022), 4, 27-moddalar — lex.uz
• Oliy sud Plenumining 31.05.2013 dagi 08-son qarori, 10–11-bandlar — lex.uz
• Oliy sud Plenumining 23.06.2023 dagi 17-son qarori, 9-band — lex.uz
• Qonunchilik palatasining 22.07.2026 dagi 2370-V-son qarori — lex.uz
• Naqdlashtirish guruhi ishi (Bosh prokuratura ma’lumoti) — Gazeta.uz, 17.09.2020
• Tuman soliq inspeksiyasi boshlig‘i ishi — Gazeta.uz, 07.11.2020
• QQSni noqonuniy qaytarish ishi, 27 ta elektron kalit — Kun.uz, 24.05.2025
• Kiberjinoyatlarga qarshi qonunlar Senatga yuborildi — Spot.uz, 22.07.2026
• Benefitsiarlar to‘g‘risidagi qonun loyihasi taqdiri — Kun.uz, 09.06.2024
• Rossiya Federatsiyasi Jinoyat kodeksi, 173.1-modda — Consultant.ru
• FATF 24-tavsiyasi va nominal shaxslar — StAR
• Buyuk Britaniya: direktorlar shaxsini majburiy tekshirish, 18.11.2025 — CMS