Advokat va komplayens xodimi daxlsizligi: O‘RQ-1182 nimani o‘zgartirdi va nimani o‘zgartirmadi

2026-yil 14-oktabrda Prezident O‘RQ-1182-son Qonunni imzoladi. Qonun Jinoyat kodeksi, Jinoyat-protsessual kodeksi (JPK), Ma’muriy javobgarlik to‘g‘risidagi kodeks va «Tezkor-qidiruv faoliyati to‘g‘risida»gi Qonunga o‘zgartishlar kiritadi. U 15-oktabrda rasman e’lon qilinib, shu kundan kuchga kirdi.

JPK yangi 59¹-bob bilan to‘ldirildi: «Daxlsizlikka, immunitetga ega bo‘lgan shaxslarga nisbatan ish yuritish». Daxlsizlikka ega shaxslar ro‘yxatida deputatlar, sudyalar va prokurorlar bilan birga ikki toifa bor: advokatlar hamda davlat organlari va tashkilotlarining komplayens va korrupsiyaga qarshi ichki nazorat tuzilmalari xodimlari (546³-modda).

Advokatlar uchun nima yangi

Avvalo, advokat daxlsizligi yangi institut emas. «Advokatlik faoliyatining kafolatlari va advokatlarning ijtimoiy himoyasi to‘g‘risida»gi Qonunning 6-moddasida advokatning shaxsi, uy-joyi, xizmat xonasi, aloqa vositalari va hujjatlari daxlsiz ekani allaqachon belgilangan edi. Advokatga nisbatan jinoyat ishini faqat Bosh prokuror, Qoraqalpog‘iston Respublikasi, viloyatlar va Toshkent shahar prokurorlari qo‘zg‘atishi mumkin edi. Tintuv, so‘zlashuvlarni eshitish, majburiy keltirish va ushlab turish ham shu prokurorlarning sanksiyasini talab qilardi.

O‘RQ-1182 bu kafolatlarni JPKning o‘ziga ham kiritdi va ularga aniq oqibatlar biriktirdi:

• ushlab turish: daxlsiz shaxsni ushlab turish va huquqni muhofaza qiluvchi organga olib kelish mumkin emas. Faqat jinoyat ustida yoki uni sodir etgandan keyin bevosita qo‘lga tushgan holda (JPK 221-moddasining 1-bandi) uch soatgacha ushlab turishga yo‘l qo‘yiladi. Boshqa hollarda advokatni ushlab turish uchun yuqorida ko‘rsatilgan prokurorlarning roziligi kerak (546⁷-modda);
• tintuv va eshitish: advokatning uyi, ofisi va transportiga kirish, tintuv, so‘zlashuvlarini eshitish, hujjat va pochtasini olib qo‘yish uchun shu prokurorlarning sanksiyasi yoki sud qarori talab etiladi. Jinoyat ustida qo‘lga tushish holatlarida bu qoidalar qo‘llanilmaydi (546¹⁰-modda);
• buzilish oqibatlari: talablar buzilib qabul qilingan protsessual qarorlar g‘ayriqonuniy hisoblanadi va bekor qilinadi, olingan dalillar nomaqbul deb topiladi va ayblov asosiga qo‘yilmaydi. Jinoyat ishi vakolatsiz shaxs tomonidan qo‘zg‘atilgan bo‘lsa, ish tugatiladi (546¹¹-modda);
• jinoiy javobgarlik: Jinoyat kodeksiga yangi 230³-modda kiritildi. Daxlsiz shaxsni bila turib qonunga xilof ravishda ushlab turish, majburiy keltirish yoki unga nisbatan tergov harakatlarini o‘tkazish uch yildan besh yilgacha ozodlikni cheklash yoki ozodlikdan mahrum qilish bilan jazolanadi. Takroran, bir guruh shaxslar tomonidan oldindan til biriktirib, zo‘rlik ishlatib, dalillarni soxtalashtirib, shuningdek qamoqqa olish yoki jinoiy javobgarlikka tortish orqali sodir etilsa, jazo besh yildan sakkiz yilgacha ozodlikdan mahrum qilish.

Avval kafolat maxsus qonunda edi, uni buzish oqibatlari esa umumiy normalar orqali talqin qilinardi. Endi oqibatlar ham, alohida jinoiy javobgarlik ham JPK va Jinoyat kodeksida to‘g‘ridan-to‘g‘ri yozilgan.

Mijoz uchun eng muhim nozik nuqta

546¹¹-moddada bir jumla bor, uni o‘tkazib yuborish oson: buzilish oqibatlari faqat daxlsizlik huquqi buzilgan shaxsga nisbatan amal qiladi.

Amalda bu shuni anglatadi. Faraz qilaylik, advokat ofisida sanksiyasiz tintuv o‘tkazilib, mijozga oid hujjatlar olib qo‘yildi. 546¹¹-moddaga ko‘ra bu dalillar advokatga qarshi nomaqbul bo‘ladi. Mijozga nisbatan esa bu maxsus qoida o‘z-o‘zidan ishlamaydi. Mijoz himoyasi ikki umumiy normaga tayanadi: qonunga xilof usulda yoki JPK talablari buzilib olingan dalillar nomaqbulligi haqidagi JPK 95¹-moddasiga va advokatlik siri predmeti bo‘lgan materiallarni talab qilishni taqiqlovchi Qonunning 7-moddasiga.

Bu masala bo‘yicha sud amaliyoti hali shakllanmagan va u eng ko‘p bahs tug‘diradigan masala bo‘lishi mumkin.

Komplayens xodimlari ham daxlsiz

14-oktabrdagi maqolamizda yangi namunaviy nizom ichki nazorat xodimlarini rahbarga qaram bo‘lishdan himoya qilgani haqida yozgan edik. O‘RQ-1182 bu himoyaga protsessual qatlam qo‘shdi:

• ularga nisbatan jinoyat ishini faqat Bosh prokuror qo‘zg‘atadi (546⁵-modda);
• tintuv, so‘zlashuvlarni eshitish va hujjatlarni olib qo‘yish uchun Bosh prokurorning yozma ruxsati yoki sud qarori kerak (546¹⁰-modda);
• ushlab turish, qamoqqa olish hamda guvoh yoki gumon qilinuvchi sifatida so‘roq qilish Bosh prokurorni xabardor qilgan holda o‘tkaziladi. Bu kafolat ishdan bo‘shaganidan keyin ikki yil davomida ham saqlanadi (546⁷, 546⁸, 546¹⁰-moddalar).

Bir savol ochiq qoladi. Namunaviy nizom «davlat organlari va tashkilotlari» deganda davlat ulushi 50 foiz va undan ortiq bo‘lgan jamiyatlarni ham nazarda tutadi. Qonun esa bu atamani alohida ta’riflamagan. Davlat ulushli korxonalarning ichki nazorat xodimlari ham shu ro‘yxatga kiradimi, buni amaliyot aniqlab beradi.

Amaliy qadamlar

1. Advokat bilan yozishmalar va hujjatlarni «advokatlik siri» deb belgilang va boshqa korporativ hujjatlardan alohida saqlang.
2. Advokatga nisbatan tergov harakati boshlansa, sanksiya yoki sud qarori borligini, uni kim imzolaganini tekshiring va bayonnomaga yozdiring.
3. Ushlab turish jinoyat ustida qo‘lga tushish asosida bo‘lsa, ushlab turish vaqtini bayonnomada aniq qayd ettiring: uch soatlik muddat shundan hisoblanadi.
4. Advokatdan olingan materiallar mijozga qarshi ishlatilsa, JPK 95¹-moddasi va advokatlik siri asosida nomaqbullik haqida iltimosnoma bering.
5. Davlat organi yoki tashkiloti rahbari bo‘lsangiz, ichki nazorat xodimiga nisbatan kadr choralari Agentlik bilan kelishilishini, unga nisbatan protsessual harakatlar esa endi Bosh prokuror ishtirokida o‘tkazilishini hisobga oling. Xodim faoliyati yuzasidan har qanday murojaatni hujjatlar bilan asoslang.

Qonun advokat va ichki nazorat xodimining himoyasini deklaratsiyadan amaliy mexanizmga aylantirdi. Uning qanday ishlashi endi sud amaliyotiga bog‘liq. Savollaringiz bo‘lsa, Business Lawyers Group sheriklari bilan bog‘lanishingiz mumkin.

Manbalar

• O‘zbekiston Respublikasining 14.10.2026 yildagi O‘RQ-1182-son Qonuni — lex.uz
• «Advokatlik faoliyatining kafolatlari va advokatlarning ijtimoiy himoyasi to‘g‘risida»gi Qonun (721-I), 6 va 7-moddalar — lex.uz
• O‘zbekiston Respublikasining Jinoyat-protsessual kodeksi, 95¹ va 221-moddalar — lex.uz
• Komplayens va korrupsiyaga qarshi ichki nazorat tuzilmalari to‘g‘risidagi namunaviy nizom (ro‘yxat raqami 3950) — lex.uz
• Kimlar daxlsizlik va immunitetga ega shaxslar hisoblanadi? — UzA